Posts Tagged ‘રૂપાયતન’

નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ – ૨૦૧૩

નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ – ૨૦૧૩

આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્યનિધિ, જૂનાગઢ દ્વારા વિદ્યમાન ગુજરાતી કવિને તેનાં સમગ્ર કવિતા-સર્જનને લક્ષમાં લઇને પ્રતિવર્ષ આપતો ગુજરાતી કવિતાનો સૌથી વધુ ગૌરવપ્રદ,

અઢારમો “નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ” સુપ્રસિદ્ધ કવિશ્રી નલિન રાવળને

તેમજ

ઓગણીસમો “નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ” સુપ્રસિદ્ધ કવિશ્રી હરિકૃષ્ણ પાઠકને એનાયત થશે.

ગુજરાતના સાક્ષરો, વિદ્વજનોની ઉપસ્થિતિમાં આ બન્ને કવિઓનું સન્માન કરી, બન્ને કવિઓને પુરા ₹ ૧,૫૧,૦૦૦/-, ₹ ૧,૫૧,૦૦૦/-ના રાશિ સાથે, નરસિંહ મહેતાની ધાતુની પ્રતિમાના સ્મૃતિચિહ્ન સાથે ૨૦૧૩ના “નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ” અર્પણ થશે.

આ અવસરે કવિશ્રી નલિન રાવળ તથા કવિશ્રી હરિકૃષ્ણ પાઠક દ્વારા કાવ્યપાઠ, નરસિંહ મહેતાનાં પદ તથા બન્ને કવિઓની રચનાનીં રચનાઓનું ગાન પ્રસ્તુત થશે.

ગુજરાતી સાહિત્યના આ ગૌરવંતા પ્રસંગે આપને, સહુ રસિકજનો સંગાથે ઉપસ્થિત રહેવા હાર્દિક નિમંત્રણ છે.

સ્નેહાધીન

હર્ષદ ચંદારણા

મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી

આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્યનિધિ

“આંખની શી રીતભાત? પલમાં એવા લાડ લડાવે,

નજરની ફુલ હળવી એવી થપકી મારી મનને મારા શુંય હુલાવે.”

–     નલિન રાવળ

“નેજવાંની છાંય તળે બેઠો બુઢાપો, એનું ઝાડ જેમ ઝૂલ્યું છે મન,

કરચલીએ કરમાયાં કાયાના હીર, તોય ફુલ જેમ ખૂલ્યું છે મન.”

–     હરિકૃષ્ણ પાઠક

એવોર્ડ-અપર્ણ

પૂજ્ય મોરારીબાપુ

કાવ્ય-પઠન

શ્રી નલિન રાવળ

હરિકૃષ્ણ પાઠક

વિશેષ વક્તવ્ય

શ્રી ચન્દ્રકાંત શેઠ

સન્નિધિ

શ્રી રઘુવીર ચૌધરી

શ્રી લાભશંકર પુરોહિત

સ્વર-પ્રતિભા

શ્રી હરિશ્ચન્દ્ર જોશી

શ્રી વિપુલ ત્રિવેદી

શ્રી વ્યોમ માંકડ

ઉદ્ઘોષણા

શ્રીમતી સુનીતા સંજય ચૌધરી

ગિરનાર-ગરિમા

શ્રી નૂપુર-ગુચ્છ

આજની ઘડી રળીયામણી: ગરબો

રૂપાયતન બાલભવન, જૂનાગઢની બાળાઓ

સમારોહ

શરદ-પૂર્ણિમા, ૧૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૩ – શુક્રવાર,સાંજે ૫:૩૦

સ્થળ: રૂપાયતન પરિસર, ગિરનાર તળેટી, જૂનગાઢ.

ફોન: ૦૨૮૫-૨૬૨૭૫૭૩

વેબ: http://rupayatan.com

આ સમારોહનું જીવંત પ્રસારણ http://www.moraribapu.org પર જોઇ શકાશે તથા આસ્થાચેનલ પર પછીથી પ્રસારણ થશે.


આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્યનિધિ,

૧૦૧, અમૃત પેલેસ, સર્કીક હાઉસ પાસે, જૂનાગઢ. ફોન નં: ૦૨૮૫-૨૬૫૧૪૯૭

Advertisements

નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ 2012 અને મનોજપર્વ 6 – મોકુફ

આદ્યકવિ શ્રી નરસિંહ મહેતા

નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ 2012 તથા મનોજપર્વ 6 નો કાર્યક્રમ હાલ પુરતો મુલત્વી રાખવામાં આવ્યો છે. નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ 2012 તથા મનોજપર્વ 6 બન્ને કાર્યક્રમ હવે પછીની પુનમ એટલે કે કાર્તિકી પૂર્ણિમાના દિવસે તા.28/11/2012ના રોજ કૈલાશ ગુરુકુળ ખાતે યોજાશે.

નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ 2012 | મનોજપર્વ 6

નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ – 2012

“એક એવું ઘર મળે આ વિશ્વમાં

જ્યાં કશા કારણ વિના પણ જઇ શકું”

“વન વચોવચ ખેતર ઊભાં ગામ વચોવચ મેડી,

એમ થાતું કે સ્હેજ ઝૂકીને ખીણ આખી લઉં તેડી”

–     માધવ રામાનુજ

એવોર્ડ અપર્ણ: પરમ પૂજ્યશ્રી મોરારીબાપુ

કાવ્ય પાઠન: શ્રી માધવ રામાનુજ

વિશેષ વ્યક્તવ્ય: શ્રી રઘુવીર ચૌધરી

સન્નિધિ: શ્રી લાભશંકર પુરોહિત

સ્વર પ્રતિભા: શ્રી પીયુષ દવે

ઉદ્ઘોષણા: શ્રી અંકિત ત્રિવેદી

સમારોહ

શરદ પૂનમ, વાલ્મીકિ જયંતી, 29 ઓક્ટોબર, 2012 સાંજે 5:30

સ્થળ: રૂપાયતન પરિરસ, ગિરનાર તળેટી, ભવનાથ, જૂનાગઢ.

આ સમારોહનું પ્રસારણ “आस्था” ચેનલ દ્વારા અનુકુળતાએ કરવામાં આવશે.

“પાસપાસે તો ય કેટલાં જોજન દૂરનો આપણો વ્યાસ !

જમે કે ગગન સાવ અડોઅડ તો ય છેટાંનો ભાસ.”

–     માધવ રામાનુજ

આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્યનિધિ, જૂનાગઢ દ્વારા વિદ્યમાન ગુજરાતી કવિને તેનાં સમગ્ર કવિતા-સર્જનને લક્ષમાં લઇને પ્રતિવર્ષ અપાતો ગુજરાતી કવિતાનો ગૌરવપ્રદ, સત્તરમો “નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ”, સુપ્રસિદ્ધ કવિશ્રી માધવ રામાનુજને એનાયત થશે.

ગુજરાતના સાક્ષરો, વિદ્વજ્જોની ઉપસ્થિતિમાં કવિશ્રીનું સન્માન કરી, ₹ 1,51,000/- ના રાશિ સાથે, નરસિંહ મહેતાની ધાતુની પ્રતિમાના સ્મૃતિચિહ્નનો 2012નો “નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ” અર્પણ થશે.

ગુજરાતી સાહિત્યના આ ગૌરવવંતા પ્રસંગે આપને, સહુ રસિકજનો સંગાથે ઉપસ્થિત રહેવા હાર્દિક નિમંત્રણ છે.

સ્નેહાધિન

હર્ષદ ચંદારાણા

મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી

આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્યનિધિ

ટ્રસ્ટી મંડળ

શ્રી રઘુવીર ચૌધરી – અધ્યક્ષ

શ્રી હરીશચન્દ્ર જોશી – કોષાઘ્યક્ષ

શ્રી હર્ષદ ચંદારાણા – કાર્યાધ્યક્ષ

શ્રી પ્રફુલ્લ નાણાવટી – ટ્રસ્ટીશ્રી

શ્રી લાભશંકર પુરોહિત – ટ્રસ્ટીશ્રી

શ્રી અનિલ ખંભાયતા – ટ્રસ્ટીશ્રી

પોસ્ટ બોક્ષ: 46, મહાત્મા ગાંધી રોડ, અમરેલી – 365 601


મનોજપર્વ – 6

“તળેટી જતાં એવું લાગ્યા કરે છે,

હજી ક્યાંક કરતાલ વાગ્યા કરે છે.”

“બીજમાંથી સીધી પૂનમ દઇ દે!

સ્હેજ પાંપણ નમેલી ખોલી નાખ.”

1.નવલોહિયાનું કવિ સંમેલન

28 ઓક્ટોબર, 2012, રવિવાર, સાંજે 5:30

સ્થળ: રૂપાયત પરિસર, ગિરનાર તળેટી, ભવનાથ, જૂનગાઢ.

પ્રેરણાદાયી ઉપસ્થિતિ: પરમ પૂજ્યશ્રી મોરારીબાપુ

દીપ-પ્રાગટ્ય: શ્રીમતી પૂર્ણિમાબહેન મોનજભાઇ ખંડેરિયા

કવિગણ સર્વશ્રી: પ્રણવ પંડ્યા, જાતુષ જોશી, ભાવેશ ભટ્ટ, મિલિન્દ ગઢવી, વિમલ અગ્રવાત, નિલેશ પટેલ, રાહુલ શ્રીમાળી

કવયિત્રીવૃંદ સર્વશ્રી: દિવ્યા મોદી, એષા દાદાવાલા, છાયા ત્રિવેદી, લક્ષ્મી ડોબરીયા

ઉદ્ઘોષણા: શ્રી પ્રણવ પંડ્યા

2.અદ્યતન ગુજરાતી દીર્ઘ કવિતા: વિવેચનાત્મક અભિવ્યક્તિ

29 ઓક્ટોબર, 2012, સોમવાર, સવારે 9:30

સ્થળ:શ્રીમતી એન.બી.કાંલિયા કન્યવિદ્યાલય, વંથલી રોડ, જૂનગાઢ.

અધ્યક્ષતા: શ્રી ચન્દ્રકાંત શેઠ

ભૂમિકા: શ્રી રઘુવીર ચૌધરી

ઉદ્ઘોષણા: શ્રી નીતિન વડગામા

વક્તવ્ય: સર્વશ્રી રમેશ મહેતા, દીપક રાવલ, સમીર ભટ્ટ, કુમાર જૈમિની શાસ્ત્રી અને યોગેશ જોશી

 

આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્યનિધિ, જૂનાગઢના પ્રથમ અધ્યક્ષ અને મૂર્ધન્ય કવિ શ્રી મનોજ ખંડેરિયાની સ્મૃતિમાં, આ ટ્રસ્ટના ઉપક્રમે “મનોજપર્વ-6’ ઉજવાશે.

કવિશ્રી મનોજ ખંડેરિયાની સ્મૃતિને શણગારવા આ અવસરે, ગરવી ગુજરાતી ગિરાના ઉભરતા તેજસ્વી અને યુવા કવિઓનું નવલોહિયાનું કવિસંમેલન યોજ્યું છે. તેમ જ ગુજરાતના સાક્ષરો, વિદ્વજ્જોની ઉપસ્થિતિમાં ગુજરાતના પ્રતિષ્ઠિત સાહિત્યકારોનો અદ્યતન ગુજરાતી દીર્ઘ કવિતા: વિવેચનાત્મક અભિવ્યક્તિ અંતર્ગત વાર્તાલાપ સંપન્ન થશે.

ગુજરાતી સાહિત્યના આ ગૌરવવંતા પ્રસંગે આપને, સહુ રસિકજનો સંગાથે ઉપસ્થિત રહેવા હાર્દિક નિમંત્રણ છે.

સ્નેહાધીન

હર્ષદ ચંદારાણા

મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી

આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્યનિધી

Click @ NBB – Delhi

This slideshow requires JavaScript.

Click…

Shutter Speed…

Aperture…

ISO…

આ બધા શબ્દો નથી સાહિત્યના, કમ્પ્યુટરના, કે પછી રેવન્યુના, આ શબ્દો છે ફોટોગ્રાફી ફિલ્ડના… જી, હા એક નવા ફિલ્ડ સાથે હું જોડાયો છે: ફોટોગ્રાફી… હમણાં બે દિવસ પહેલાં રાષ્ટ્રીય બાલ ભવન – નવી દિલ્હી દ્વારા આયોજીય ડીજીટલ ફોટોગ્રાફીના એક વર્કશોપમાં મેં હાજરી આપી હતી. નેશનલ બાલ ભવન – નવી દિલ્હી દર વર્ષે કોઇક ને કોઇક નવા વિચાર, નવી ટક્નોલોજી સાથે વર્કશોપ તથા તાલીમોનું આયોજન કરતું રહે છે. આ વખતે નેશનલ બાલ ભવન દ્વારા તા.11/09/2012 થી 15/09/2012 દરમિયાન ડીજીટલ ફોટોગ્રાફી માટેનો વર્કશોપ રાખ્યો હતો. જેમાં રૂપાયતન બાલ ભવન – જૂનાગઢના પ્રતિનિધિ તરીકે મને જવાનો મોકો મળ્યો. અને આના માટે હું અમારા રૂપાયતન બાલ ભવનના ડિરેક્ટર શ્રી હેમંતભાઇ નાણાવટી, મારા પિતાશ્રી ધરણાંતભાઇ બંધીયા, તથા અમારા તાત્કાલીન મામલતદારશ્રી વી.ઝેડ.ચૌહાણનો આભાર વ્યક્ત કરૂ છુ.

દસ તારીખે હું ત્યાં બાલ ભવનના પરિસર ખાતે પહોંચી ગયો. ત્યાં જઇ રજીસ્ટરમાં એન્ટ્રી કરી, અને સીધુ જ ગુજરાતી મગજે જોઇ લીધું કે ગુજરાતની એકેય એન્ટ્રી નથી. મારી પહેલી એન્ટ્રી હતી કે જેનું રાજ્ય ગુજરાત હોય. હું ઉપર હોસ્ટેલમાં ગયો. થોડીવાર પછી હું બધુ ગોઠવતો હતો, ત્યાં શબ્દો સંભળાયા: “ઉંધી ચાદર છે, સીધી પાથરો…” મારી ખુશીનો પાર ન રહ્યો. અહીં બીજા ગુજરાતી પણ આવી ગયા… ખરેખર આ ગુજરાતીપણું ક્યારે દુર થશે ? પછી તો ધીરેધીરે અમે લોકો 7 ગુજરાતી થઇ ગયા. ટોટલ અમે લોકો 28 જણ હતા. બધા અલગ અલગ રાજ્યોમાંથી આવ્યા હતા. બે વ્યક્તિતો છેક મિઝોરમ તથા મણિપુરથી આવ્યા હતા. પહેલાં દિવસે તો અમે લાલ કિલ્લો જોવા નિકળી ગયા. દિલ્હીની સીટીબસ – એસી વાળી – નો લાભ લીધો… With Full Traffic… ઉભવાની જગ્યા પણ માંડ માંડ મળી શકતી હતી. કોઇક ટીકીટ ન લે તો પણ કંડક્ટર (માસ્તર)ને ખ્યાલ ન આવે તેવી ભીડ. (આવો વિચાર ગુજરાતીને જ આવે !) પણ મારા આ વિચારનું પણ ખંડન થઇ ગયું. અમે જેવા બસ સ્ટોપે નીચે ઉતર્યા કે તુરત જ DTCના કર્મચારી ત્યાં ઉભા હોય, અને ટીકીટ તપાસે. જેની પાસે ન હોય, તેને ₹ 200/- નો દંડ. અમારી પાસે તો હતી જ ! લાલ કિલ્લા પાસે પહોંચ્યાં. અંદર ગયા, પણ ક્યાંય પ્રવેશ દ્વાર દેખાય નહી. અમે લોકો પાર્કિંગમાંથી અંદર ઘુસી ગયા. ફોટોગ્રાફી કરવા લાગ્યા. એના માટેતો ત્યાં ગયા હતા… પરંતુ શોધખોળ કરતાં ખબર પડી કે અહીં દિલ્હીમાં સોમવારે બધા જાહેર સ્થળોએ રજા હોય છે. અમે નિરાશ થઇ, બાલ ભવન પરત ફર્યા. સાંજે જમ્યાં. વળી પાછું, ગુજરાતપણું… જમવાનું ફાવે નહી. અને છાશ વિનાતો ગળે ઉતરે જ નહીં. આજુ બાજુ ક્યાંય છાશ કે દહીં પણ મળે નહીં. પરંતુ મનને સમજાવી લીધું કે આવા ધોખા ન કરાય, આપણે ક્યાં અહીં કાયમી રહેવું છે? માત્ર 5 દિવસનો જ તો સવાલ છે…

સવારે દસ વાગ્યે ફોટોગ્રાફીનું શેશન શરૂ થયું. આશિશભાઇ ભટ્ટાચાર્ય તથા રાજેન્દ્રકુમાર વધવા અમારા ફોટોગ્રાફીના ફેકલ્ટી હતા. તેઓએ બન્નેનો પરીચય આપ્યો અને અમારો બધાનો પરીચય લીધો. મારા પરીચયમાં મેં નામ તથા જૂનાગઢ બાલ ભવન, ગુજરાત એવું કહ્યું. એટલે આશીશભાઇએ કહ્યું “उसका नाम क्या है?” મેં જવાબ આપ્યો: “રૂપાયતન”. એણે કહ્યું: जी हा, में वहा आया था, बहुत अछ्छी जहः है. આશિશભાઇ બે થી ત્રણ વર્ષ પહેલાં અહીં ચોમાસામાં આવેલા એવું તેણે જણાવ્યું. અને ફરીથી તેઓ માર્ચ-2013માં ગુજરાતમાં ફોટોગ્રાફી માટે આવશે. મેં તેને રૂપાયતન આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું. તેણે ચોક્કસ આવવા જણાવ્યું. આશીશભાઇ બહુ જ સારા એવા ફોટોગ્રાફરની સાથે ઘણુ બધુ ફરેલા છે, અને હિન્દી સિવાયની ત્રણ થી ચાર ભાષાઓ જાણે છે. ગુજરાતી પણ થોડું ઘણું જાણે છે. અમે તેની પાસે ગુજરાતીમાં કખગઘ… લખવ્યા હતો. રાજેન્દ્રકુમાર વધવા ત્યાંના ફોટોગ્રાફી ડીપાર્ટમેન્ટના ઇનચાર્જ છે. તેઓ જન્મજાત ફોટોગ્રાફર છે. તેમની વધવા ફેમેલીમાં જ ફોટોગ્રાફી પહેલેથી જ શોખની વસ્તુ રહી છે. તેમના દાદા, પિતા, તે અને હવે તેમની પુત્રી બધા ફોટોગ્રાફી ફિલ્ડ સાથે સંકંળાયેલા છે. પહેલાં દિવસે તો ફોટોગ્રાફીની હિસ્ટ્રી વિષે કહ્યું. ત્યારબાદ વિવિધ કેમેરાના પ્રકારો વગેરે જણાવવામાં આવ્યા. વચ્ચે એક વાગ્યે લંચ બ્રેક પડે અને ફરીથી બપોર પછીનું શેશને સ્ટાર્ટ થાય. સાડા ચાર થી પાંચ વાગ્યા સુધીમાં બીજુ શેશન પુરૂ થતું. ફોટોગ્રાફીમાં અમે નવા નવા અખતરા પણ કર્યા. અમે ત્રણ જણ – હું, કૃણાલભાઇ તથા નિતિશભાઇએ ભેગા થઇ, રાત્રે ભાલ ભવનના મેદાનમાં કેમેરનામાં કેટલાંક સેટીંગ્સો કરી, મારા મોબાઇલની ટોર્ચ વડે દિલ્હી, જેવા શબ્દો લખ્યાં. કેમેરાનું શટ્ટર ખુલ્લુ રાખી, ટોર્ચથી જે લખો, તે એક ઇમેજના રૂપમાં કન્વર્ટ થઇ જાય…

દિલ્હીમાં મેટ્રોની મુસાફરીનો પણ આનંદ લીધો. મેટ્રો એટલે મેટ્રો… બહુ જ મોટો પ્રોજેક્ટ છે. મેન્ટ્રો સ્ટેશનમાં અંદર જઇ,  ટોકન લેવાનું તથા, તેને મશીનમાં ડ્રેગ કર્યા પછી, જ સ્ટેશનમાં અંદર જવાનો દરવાજો ખુલે. એ ટોકન લઇને જે મેટ્રોમાં જવાનું હોય, તેમાં મેટ્રો આવે એટલે કોઇની પણ રાહ જોયા વિના ચડી જવાનું, નહીંતર રહી જશો. અંદર મેટ્રોમાં તેના ડ્રાઇવર સિવાય બીજા કોઇ મેટ્રો કર્મચારી દેખાય નહીં. માત્ર મુસાફરો. દરવાજા ઉપર મેપ દર્શાવેલો હોય છે. જેમાં હાલનું સ્ટેશન પણ બતાવે, અને તેના પછી ક્યુ આવી રહ્યું છે તે પણ ડિસ્પ્લે થાય.અને સાથે સાથે સુચના પણ સંભળાય: अगला स्टेशन राजीव चौक है. आपकी बाईऔर दरवाजा खुलेगा. બન્ને બાજુ દરવાજા હોય છે. જે બાજુ પ્લેટફોર્મ હોય, તે બાજુનો જ દરવાજો ખુલે. Incredible Metro…

દિલ્હીમાં લાલ કિલ્લો, ચાંદની ચૉક, લોટસ ટેમ્પલ, દિલ્હી ગેટ, ઇન્ડિયા ગેટ, બહારથી રાષ્ટ્રપતિ ભવન, સંસદ વિગેરે ઘણા બધાં સ્થળોની મુલાકાત લીધી. કેરોસીન મુક્ત દિલ્હી શહેર… ઠેર ઠેર પોલીટીકલ માણસોના પોસ્ટરો… એક તરફ ગગન ચુંબી ઇમારતો તો એક તરફ રેલ્વે સ્ટેશન નજીક ઝુંપડ પટ્ટીઓ. ક્યાંક સામાન્ય માણસતો શ્વાસ પણ ન લઇ શકે તેવી ગંદકી, તો ક્યાંક શાંતિવન જેવી સુંદર જગ્યાઓ. એક તરફ ટાટા ક્રોમા જેવા મોટા મોટા ઇલેક્ટ્રોનિક્સના શોરૂમો છે, તો પાઇરસીની એસ્સીતેસ્સી કરી નાખે તેવી ચાંદની ચોકની બજારો છે. દિલ્હી ખરેખરે અદ્દભુદત શહેર છે !

કલરવ: બ્રેઇલ લીપી આધારીત ગુજરાતી બાળ સામાયિક

“દેખ્યાનો દેશ ભલે લઇ લીધો, નાથ !
પણ કલરવની દુનિયા અમારી !”

ભાનુપ્રસાદ પંડ્યાની આ પંક્તિ અંધજનો માટે પ્રાર્થનારૂપ બની ચુકી છે. કેટલાય અંધજન મંડળોમાં આ કાવ્યને પ્રાર્થના તરીકે હરરોજ ગાવામાં આવે છે. એક આવી જ સફળ પહેલ, સને ૨૦૦૯માં, રૂપાયતન બાલભવન દ્વારા કરવામાં આવી. અને એ પહેલ એટલે અંધજનો વાંચી શકે તેવી બ્રેઇલ લીપી આધારીત ગુજરાતનું પહેલું બાળ સામાયિક: કલરવ.

કલરવની ટુંકી માહિતી:

પ્રકાર: ત્રીમાસિક બાળ સામયિક

પ્રથમ અંક: જાન્યૂઆરી – ૨૦૦૯

તાજેતરનો અંક: માર્ચ – ૨૦૧૨

સંપાદક: રીનાબેન જસાણી

સહ સંપાદક: હર્ષાબેન વાઘેલા

પ્રકાશક: રૂપાયતન બાલભવન

મુદ્રક: એ.આઇ.સી.બી., બ્રેઇલ ભવન, સેક્ટર – ૫, રોહીણી, દિલ્હી – ૧૧૦ ૦૮૫

પ્રાપ્તિ સ્થાન: રૂપાયતન, ભવનાથ, જૂનાગઢ – ૩૬૨ ૦૦૪

રૂપાયતન બાલ ભવને જાન્યુઆરી, ૨૦૦૯માં ગુજરાતની પ્રથમ બ્રેઇલ બાળ સામાયિક શરૂઆત કરી. કલરવના સંપાદક શ્રી રીનાબેન જસાણી અને સહ સંપાદક શ્રી હર્ષાબેન વાઘેલાના નિ:સ્વાર્થ પ્રયાસોથી આજ સુધી કલરવનો ૧૩મો અંક બહાર પડી ચુક્યો છે. કલરવના સંપાદકશ્રી રીનાબેન જસાણી પોતે અંધ છે. તેમની મદદથી રૂપાયતનના હર્ષાબેન વાઘેલા તથા રૂપાયતન બાલ ભવનને આ ભગીરથ કાર્યની શરૂઆત કરી હતી. દર ત્રણ માસે આ સામાયિક પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે. હર્ષાબેન પોતે રૂપાયતનમાં શિક્ષિકા તરીકે ફરજ બજાવે છે. તેઓ કલરવ માટે વિવિધ બાળ કાવ્યો, વાર્તાઓ તથા અન્ય બાળ સાહિત્ય સંગઠીત કરી, અને તેને સામાયિક બનાવવા દિલ્હી મોકલે છે. દિલ્હી સ્થિત, બ્રેઇલ બભનમાં તેનું મુદ્રણ થાય છે. ત્યારબાદ તેને રૂપાયતન બાલ ભવનને ફરીથી મોકલી દેવામાં આવે છે. આ સામાયિક રૂપાયતન બાલ ભવન દ્વારા અંધ બાળકો (અંધજન મંડળો)ને મુફ્તમાં આપવામાં આવે છે. અત્યાર સુધીમાં રૂપાયતન બાલ ભવને કલરવના ૧૩ અંકો આપ્યા છે. અહીં નેશનલ બાલ ભવન – દિલ્હી, બ્રઇલ ભવન – દિલ્હી, રીનાબેન જસાણી તથા હર્ષાબેન વાઘેલાનો આભાર માનવો રહ્યો.

આ વખતે, કલરવ – માર્ચ, ૨૦૧૨ની ૧૦૦ જેટલી નકલો પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. જો આપ કોઇ અંધ બાળકો માટે આ કલરવ સામાયિક મગવવા ઇચ્છતા હોં, તો રૂપાયતનનો નીચેના સરનામે સંપર્ક કરવો.

રૂપાયનન,

ભવનાથ,

જૂનાગઢ – ૩૬૨ ૦૦૪

ફોન નં.: ૦૨૮૫ ૨૬૨૭૫૭૩

ઇ-મેઇલ: mail@rupayatan.com

SPIC MACAY તથા રૂપાયતન બાલભવન દ્વારા આયોજીત નૃત્ય કાર્યક્રમ

ગઇ કાલે અહિં રૂપાયતનમાં સ્પીકમેકૈ (SPIC MACAY) તથા રૂપાયતન બાલભવન દ્વારા એક નૃત્યનો કાર્યક્રમ યોજાઇ ગયો. પશ્ચીમ બંગાળમાંથી આવેલા આ કલાકારોએ પોતાની અનોખી કળા – નૃત્ય દ્વારા સૌને મંત્રમૃગ્ધ કરી દીધા હતા. તેઓએ મહિશાસુર વધનું નૃત્ય કર્યું હતું. આ કલાકારોએ જે ટ્રેડિશ્નલ ડ્રેસ પહેરીને નૃત્ય કર્યું છે, તે હજુ માસનપટ પર છવાઇ રહ્યું છે. સિંહનું પાત્ર ભજવનાર બે કલાકારોના વખાણ માટે મારી પાસે શબ્દો જ નથી…

એક ઝલક:

This slideshow requires JavaScript.

કથાનિધિ ગિરનાર – નરોત્તમ પલાણ

૪૬મું ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું અધિવેશન અહીં રૂપાયતન ખાતે તા. ૨૪-૨૫-૨૬ દરમિયાન યોજાઈ ગયું. આ અધિવેશનમાં રૂપાયતન દ્વારા બે પુસ્તિકાઓનું વિમોચન કરવામાં આવ્યું. એક ‘પૂ. બાપુ થી પ્યારા બાપુ’ અને ‘જાજવલ્યમાન જૂનાગઢ’. આ ‘જાજવલ્યમાન જૂનાગઢ’ પુસ્તકમાંથી શ્રી નરોત્તમ પલાણ દ્વારા લિખીત ‘કથાનિધિ ગિરનાર’લખવાનું નક્કી કર્યું હતું. આ લેખને કોમ્પ્યુટરમાં લખતાં બે રવિવાર થયા છે. પુરાતત્ત્વવિદ શ્રી નરોત્તમ પલાણે બહુ જ શંશોધન કર્યું છે. તેઓએ ઈતિહાસ, પુરાતત્ત્વ જેવા વિષયો પર ઘણા પુસ્તકો લખ્યા છે. વધુ વાંચો: ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય પર શ્રી નરોત્તમ પલાણનો પરિચય

ગિરનાર પર્વત

કથાનિધિ ગિરનાર


નરોત્તમ પલાણ

ભારતવર્ષના જૂનામાં જૂના ભૂસ્તરમાં ગિરનારની ગણના થાય છે. ૨૨ થી ૨૬ કરોડ વર્ષની એની ઉંમર છે. ભૂસ્તરની માફક જૂનામાં જૂની ભારતીય કથાવાર્તાઓના તંતુ પણ ગિરનાર સાથે જોડાયેલા છે. એક અનુમાન એવું છે કે છેલ્લા ૨૫ હજાર વર્ષ આપણા પૌરાણિક સાહિત્યના છે. આ સાહિત્યમાં જૂનામાં જૂની કથાઓ સૂર્યપરિવાર સાથે સંકળાયેલી છે. ગિરનારનું એક નામ ‘રૈવંતગિરી’ સૂર્યનો અર્થ પણ ધરાવે છે. વૈદિક ૠષિકથાઓમાંથી ભૃગુ અને ચ્યવન કથાઓ, મહાભારતની પાંડવકથા, કૃષ્ણકથા અને અશ્વત્થામાકથા, રામાયણની રામ-લક્ષ્મણ અને ‘હનુમાનધારા’ની કથાઓ તેમજ પુરાણોની શૈવકથા, શાક્તકથા, મૃગીકથા, મુચકંદકથા, રેવતીકથા અને ભૂતપ્રેત સંબંધી કાલી અને મહાકાલી કથાઓ, પાંડવગુફા અને કાલિકા, અનસૂયા સાથે સંબંધી કથાઓ – લગભગ પ્રત્યેક દેવીદેવતાઓની કોઇને કોઇ કથા ગિરનાર સાથે જોડાયેલી છે. યોગમાર્ગમાં જેની સર્વોચ્ચ દેવ તરીકે આગતાસ્વાગતા અને પૂજાઆરાધના રહે છે તે ભગવાન દત્તાત્રેય ગિરનારના કથાનિધિમાં કેન્દ્રસ્થાને છે. દત્ત જેમ યોગીના અને નાથના ગુરુ છે, તેમ ભૂતપ્રેત, ડેણ-ડાકણ-સાકણના નિવારણકર્તા અને મોક્ષદાતા છે. માનસિક ભ્રમણાઓ જે યોગસાધના દ્વારા વિગલન પામે છે તે ગુરુ દત્ત સાથે જોડાયેલી સર્વ તાંત્રિક સાધનાઓની રહસ્યમય કથાઓનો આધાર પણ દત્ત છે. ગુજરાતી ભાષાની એકમાત્ર ચૂડકથા (‘ચૂડાવિજોગણ’) આખરે ગિરનારના દત્ત શિખર પર આવીને વિરમે છે.

ગિરનાર કથાનિધિ છે, તેમાં અર્ધ પૌરાણિક અને અર્ધ ઐતિહાસિક કથાઓનો પણ પાર નથી. પરદુ:ખભંજક રાજા વિક્રમ અતે તેનો મોટો ભાઇ ભરથરી ગિરનાર સાથે પણ સંકળાયેલ છે. ઉજ્જેયિનીનું રાજપાટ છોડીને ભરથરી ગિરનારમાં તપ કરવા આવેલા તેની ભરથરી ગુફા તથા ભરથરી સ્થાન આજે પણ યાત્રાનો મહિમા ધરાવે છે. મહિમા તો એવો છે કે હજુ આજે પણ દર શિવરાત્રીએ મેળા દરમિયાન નાથ સાધુઓ સાથે ભરથરી અને ગોપીચંદ પણ મૃગીકુંડમાં સ્નાન કરવા આવે છે ! ગિરનાર પગથિયે આવેલી ભરથરી ગુફામાં આજે તો આરસપહાણની ભરથરીની પ્રતિમાનું સ્થાન પણ થયેલું છે. ગોરખનાથે સ્થાપેલી આરાપંથની એક ગાદી પણ આ ગુફા પાસે છે. છેલ્લા બસો વર્ષોથી અહીં નાથસાધુઓની પરંપરા ગાદીપતિ છે. કાળવાચોકમાં આવેલ નાથદલિચો આ ગુફાનો વહીવટ સંભાળે છે.

મચ્છેન્દ્રનાથ અને ગોરખનાથની કથાઓ ગિરનાર ઉપર ગોરખનાથની ટૂક સાથે, તેમજ ગિરનાર પરકમ્મા માર્ગમાં અનેક સ્થળે છે. વિક્રમનો સાથી વેતાળ ભટ્ટ મૂળ ગિરનારનો છે. પગથિયાં પાસેની ‘ચડાવાવ’ મૂળમાં ‘વેતાળવાવ’ છે. તે અવગતે ગયેલો શક્તિશાળી જીવ છે. વીર વિક્રમે તેને વશ કર્યો અને અશક્ત યાત્રાળુઓને પોતાના ખંભે સેસાડીને અંબાજીની યાત્રા કરાવવાનું કામ સોંપ્યું. આજની વાવ ઉત્તર ગુજરાતના પાટણના રાજમાતા મીનળદેવીએ બંધાવ્યાની માન્યતા છે. મીનળદેવી વેતાળ સ્થાનની ડોળીમાં બેઠા હતા. આ સમયે ડોળી માટેની કોઇ વ્યવસ્થા થઇ હશે અને યાત્રાળુઓ ડોળીમાં ચડતા હશે તે ઉપરથી ‘ચડાવાવ’ એવું એનું નામ પ્રચારમાં આવેલું જણાય છે.

વિક્રમ સાથે સંબંધિત એક વિરલકથા પણ ગિરનાર સાથે જોડાયેલી છે. કહે છે કે વિક્રમના દરબારમાં નવ રત્નો હતા. આ નવરત્નોમાંના એકની ચમત્કારિક કથા સોનરેખ ઉપર આવેલાં ‘નારાયણધરો’ સાથે સંકળાયેલી છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સ્થાપક શ્રીજી મહારાજે અહીં સ્નાન કરેલું એટલે હાલ, આ ‘ધરો’ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં ‘પ્રસાદી’રૂપ મનાય છે. અને એનો વિશેષ મહિમા સાંપ્રદાયિક તીર્થ તરીકે છે; પરંતુ પૌરાણિક કથા બ્રહ્માજી સાથે અને ઐતિહાસિક કથા કર્પરનાથ સાથે સંકળાયેલી છે. બ્રહ્માજીએ જીવંત શ્રાદ્ધ (ઘટપર્યસન) અહીં કરેલું. કર્પર નામના નાથ સાધુએ ઘડાની ઠીકરીના પાણીથી કાંઠે બેઠા બેઠા ચમત્કારિક સ્નાન કરેલું. ’કર્પરનાથ’ એટલે ઠીકરીનાથ. નાથ સાધુઓ માને છે કે ઠીકરીનાથ વિક્રમના દરબારમાં એક રત્ન હતા. વાસ્તવમાં આ કથાઓ વિકૃત થયેલી એક ઐતિહાસિક ઘટનાનું બીજ ધરાવે છે. વિક્રમના નવરત્નોમાં કાલિદાસ અને વરાહમિહિર એટલા પ્રસિદ્ધ છે કે પછીના રત્નોના નામ સુદ્ધાં વિસારે પડેલાં છે. સંસ્કૃત સાહિત્યના ઈતિહાસ મુજબ મહાકવિ કાલિદાસની સાથે ‘ઘટકર્પર’ નામના એક બીજા કવિ પણ હતા, જેણે ‘મેઘદુત’ની પહેલા એક ‘દૂતકાવ્ય’ લખેલું છે. આ કવિએ દૂતકાવ્ય લખ્યા પછી જાહેર કરેલું કે આ કાવ્યની તોલે આવે એવું કાવ્ય જો કોઇ કવિ રચી શકશે તો પોતે તે કવિ માટે ઘડાની ઠીકરીમાં પાણી ભરીને લાવી આપશે. કવિની આવી પ્રતિજ્ઞાથી જ તેનું નામ ‘ઘટકર્પર’ (ઘડાની ઠીકરી) એવું પ્રચલિત થઇ ગયેલું છે ! કથા સાહિત્યની આવી વિચિત્રતાઓનો ભંડાર ગિરનાર છે.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ – એ ત્રણે દેવોની અનેકવિધ પરિવારકથાઓથી માંડીને ૠષિમુનિઓ અને વ્યંતરદેવ પરિવાર તથા ભૂતપ્રેત સંબંધી અશરીરિ ચમત્કાર કથાઓ સાથે શાર્યાતો, હૈહયો અને યાદવોની વંશકથાઓ, આચાર્યો – સંતભક્તો અને ભિન્ન ભિન્ન અનેક સંપ્રદાયોની કથાવાર્તા ગિરનારના ભંડારમાં ભરી પડી છે.

બ્રાહ્મણ પરંપરાની આ કથાઓ સાથે જ ઈ.સ. પૂર્વે ત્રીજી સદીના સમ્રાટ અશોકથી છેક દશમી સદીના અંત સુધીની આશરે દોઢેક હજાર વર્ષના કાળપટ ઉપર બૌદ્ધધર્મ અને તત્સબંધી કથાઓની બોલબાલા ગિરનારમાં રહી હશે – એવા અનુમાનોને પોષક સંખ્યાબંધ પુરાવશેષો આજે ગિરનારમાં પ્રાપ્ત છે. બૌદ્ધ ધર્મના સોણ, અસંગ અને બપ્પ ગિરનારમાં આવ્યાની કથા તો આજે પણ સાંભળવા – વાંચવા મળે છે.ઈંટવા અને લાખામેડીના બૌદ્ધસ્તૂપો સાથે જોડાયલી બૌદ્ધ કથાઓ આપણા ઈતિહાસ ગ્રંથોમાં છે. નહપાન, સાતવાહન જેવા નરેશો અને વિષ્ણુગુપ્ત જેવા સુબાઓની કથા પણ છે. બૌદ્ધકથાઓનો આ સમૃદ્ધ ભંડાર આપણા સુધી પંહોચે તેની પહેલા કાં લુપ્ત થયેલો છે, કાં ગુપ્ત હાલતમાં બૌદ્ધ હસ્તપ્રતોમાં પડેલો છે. નવમી સદીના શંકરાચાર્યજીએ બૌદ્ધધર્મ અને કથાઓ ઉપર ઢાંકપિછડો શરૂ કર્યો તે ગુજરાના સોલંકી રાજ્ય દરમિયાન લગભગ સંપૂર્ણ બન્યો છે. બારમી સદીના કુમારપાળ અને તેરમી સદીના વસ્તુપાળ-તેજપાલે અહીં નવું કથાજગત વસાવ્યું તેનું પ્રદાન પણ નોંધવા જેવું છે.

સોલંકીકાળ પૂર્વે નેમિનાથ – રાજુલની જૈનકથા ગિરનાર સાથે મળે છે. શાસનદેવી અંબિકા અને કપર્દી જેવી યક્ષકથાઓ પણ છે. મધ્યકાળની મેલકવસીની કથા અને મરુદેવીની કથા સંખ્યાબંધ શ્રેષ્ઠીઓની કથાઓ ગિરનારમાં છે. દિગંબર અને શ્વેતાબંર એ બંને પરંપરાની જૈનકથાઓ આજે પણ વાંચવા – સાંભળવા મળે છે. બ્રાહ્મણ પરંપરામાં વિક્રમ, ભરથરી અને ગોપીચંદ સંબંધી કૌતુકરાગી કથાઓ છે, તેમ જૈનપરંપરામાં વિક્રમના પુત્રની કથાઓની વિશિષ્ટ પ્રવાહ થયો છે. પરાક્રમ દર્શાવીને અંતે જૈનધર્મમાં શાંતિ પામે. ગિરનારમાં આવી કથાઓ સાંભળવા મળે છે પણ નેમિનાથ અને રાજુલના નામે મંદિર અને ગુફા છે. આવાં કોઇ સ્થળો અદ્યાપિ જાણવામાં આવ્યા નથી. તળેટીથી બોરદેવીના રસ્તે જતાં દિગંબર જૈન ટેકરા પાસે ‘કાલકાચાર્યનો ટીંબો’ કહેવાય છે, કઠિયારા લોકો ‘કળટનો ટીંબો’ કહે છે. આ ટીંબો કોઇ કથા સંઘરીને બેઠો હોય એવું લાગે છે.

જૈનકથા બહુધા કોઈને કોઈ પૌરાણિક કથાના પરિવર્તન જેવી હોય છે. આવી કથાઓ લોકસમાજમાં ઝિલાયેલી નથી, પરિણામે પાંડવકથા સંબંધી જેટાલાં સ્થળો મળે તેટલાં કોઈ જૈનકથા સંબંધી મળતાં નથી.

આવું જ ચારણીકથાઓનું થયું છે. ખોડિયાર, બેલાડ વગેરે માતાસ્થાનો છે, પણ અન્ય ચારણીકથાઓનાં કોઈ સ્થાન મળતાં નથી. આમ જુઓ તો, બ્રાહ્મણ, બૌદ્ધ, જૈન અને ઈસ્લામ કથાઓ કરતાં ચારણીકથાઓનું ફોકસ બદલાયેલું છે. બ્રાહ્મણ, જૈન વગેરે ધર્મકેન્દ્રી છે, જ્યારે ચારણ બહુધા રાજકેન્દ્રી છે. રા’ખેંગાર, રાણકદેવી વગેરે ઈતિહાસ અને સાથે સાથે ચારણીકથા પણ છે. આવાં ઈતિહાસકેન્દ્રી કથાઓના સ્થળોથી તો લગભગ આખો ગિરનાર ભર્યો પડ્યો છે. હેમચંદ્રાચાર્યજી શૃંગાર અને શૌર્યપ્રધાન જે અપભ્રંશ દુહાઓ આપે છે તે જૂનાગઢના ચુડાસમાના રાજકવિ લુણપાલ મહેડુ રચિત છે. ગિરનારથી થોડે દૂર ઢોલામારુના ભોંયરા કહેવાય છે ખરા. આવાં સ્થળોનો વ્યાપક સર્વે કરીને તેના કથાસાહિત્ય વિશે શોધકાર્યો થવાં ઘટે.

આપણાં મધ્યકાલીન કથાસાહિત્યમાં ‘સ્ત્રીચરિત્ર’ સંબંધી એક મોટો વર્ગ છે, જેમાં કામકથા અને ચાતુરીકથાઓ પણ વિશેષ પ્રમાણમાં છે. આવી કથાના ઘણા તંતુઓ આપણને ગિરનાર પરિક્રમાના મારગે મળ છે. ખાપરો – કોડિયો તો ઠેકઠેકાણે છે પણ એને ય ઠગી જતી સોનલદેની વાર્તા મથુરામાળ સાથે સંકળાયેલી છે. બીલખાથી મંડલિકપુર જતાં ગુડાજલી નદીના કાંઠે સોનબાઈના ભોંયરા કહેવાય છે. આ સ્થળસ સાથે પંચાસરના જયશિખરી ચાવડાની કથા પણ જોડાયેલી છે. જયશિખરીના મૃત્યુ પછી તેની રાણી રૂપસુંદરી બાળ વનરાજને લઈને ગિરનારના આ ભોંયરામાં રહેલી. લોકવાર્તા આમ જ ગતિ કરતી હોય છે, જેમાં ક્યારેક સાવ અલ્પ ઈતિહાસ અંશ જળવાયો હોય છે. પરિષદ પ્રકાશિત ‘સાહિત્યકોશ’ (અર્વાચીન)માં ‘ચાવડા ચરિત્ર’ લખનાર ૠષિરાજ  હરજીવન કુબેરજીની નોંધ છે. તેર અધ્યમાં વિભક્ત છંદોબદ્ધ આ દીર્ઘકાવ્યના સંપાદક ઉમિયાશંકર અજાણી જણાવે છે કે બાળ વનરાજને લઈને રૂપસુંદરીએ ગિરનાર વાસ કરેલો તેની નોંધ આ કાવ્યમાં મળે છે. આપણા મધ્યકાલીન કથાસાહિતયને આપણે ઈતિહાસકથાથી અને ધર્મકથાથી અલગ કરી શકીએ તેમ નથી.

ગિરનારની બહારની બાજુએ બીલખા આદિ જે સ્થળો છે તેની સાથે પણ આપણા મધ્યકાલીન કથાસાહિત્યના અનેક તંતુઓ ગૂંથાયેલા છે. બીલખા સાથે ‘ચેલૈયા આખ્યાન’ – શેઠ સગાળશાની કથા, ‘ચાવડા ચરિત્ર’ વનરાજની કથા, ખાપરા – કોડિયા સાથે સોનબાઈ કે સોનલદેની કથા, અને અર્વાચીન યુગના જ્યોતિર્ધર શ્રીમાન્ નથુરામ શર્મા તથા નવલિકાસમ્રાટ ‘ધૂમકેતુ’ની કથા – આપણી નજર હિન્દી, અંગ્રેજી કથાસાહિત્ય ઉપર છે, તેટલી તળભૂમિના કથા સાહિત્ય ઉપર નથી. આજકાલ પશ્ચિમમાં પાંગરી રહેલો ‘હિજીઓગ્રાફી’ (સંતસાધુની ચમત્કાર કથાઓ)નો અભ્યાસ ગિરનાર સંદર્ભે આગળ વધારવા જેવો છે. ગિરનારમાં સંત-સાધુ-સાંઈની જેટલી ચમત્કારકથાઓ મળે છે તેટલી ભાગ્યે જ કોઈ એક સ્થળ વિશે હશે. બીલખાના શાસક ખાંટ રાજવી અને જેરામભારતીની કથા અતિ જાણીતી છે. ‘ખાંટ સબ આંટ હો જાયેંગે’ – આવી કથાગર્ભે સંખ્યાબંધ કહેવતો આજે પણ અંદરના વિસ્તારમાં સાંભળવા મળે છે. દંતકથા, લોકકથા, પુરાકથા અને સંતકથાના અનેકવિધ નમૂનાઓ આજે ભવનાથના મેળામાં કે પરકમ્મા દરમિયાન ભજનરૂપે, રસોડારૂપે કે કથારૂપે સાંભળવા મળે છે.

કથાનિધિ ગિરનારનો એક રંગ સાંઈ-સુફી, પીર-ફકરી અને ઓલિયાઓ વિશેનો છે. જમિયલશા દાતાર સ્વતંત્ર અભ્યાસ માગે તેવો કથાસાહિત્યનો એક અજાયબ વિસ્તાર છે. આજુબાજુના ગામમાં કાવડ ફેરવીને રોટલા એકઠા કરતા સત્ દેવીદા અને મેકરણ ડાડાની માફક ‘જોળી’ ફેરવનાર ‘જમિયલ (જોળીવાળો)’ કહેવાય છે. ચિશ્તી સંપ્રદાયની આ પરંપરા હોવાનું અનુમાન મળે છે. સિંધમાંથી પીર પઠ્ઠાની સાથે જમિયલશા ગિરનારમાં આવેલા. બીલખા પાસેના રામનાથ ટેકરા ઉપર જેરામભારતી વગેરે દશનામ સાધુઓને મળેલા, પાછળથી આ ટેકરા ઉપર સંત કવિ મેકરણ અને ભોજા ભગત તથા ગંગાસતીના ગુરુ રામેતવનનો નિવાસ હતો. જમિયલશાએ ધૂણી ધખાવી તે મનસૂર શાહ, જેની ઐતિહાસિક રેખાઓ ‘હુહુ’ નામની નવલકથામાં મૂકી છે. ગેબનશા અને નવરંગશા જેવા ઓલિયાઓની કથાએ મળે છે. આજે દર વર્ષે એની નિશ્ચિત તિથિએ આ સૂફીસંતનો ઉર્ષ ભરાય છે અને એની જીવનકથાની કવાલિઓ સાંભળવા મળે છે. ‘દાતારની રાખડી’ સાથે પણ અનેક ચમત્કાર કથાઓ છે. દાતારનો એક હિન્દુ શિષ્ય જે ‘કમાલશા પીર’ થયો તેની કમાલકથાઓ પણ છે. કોયલો વજીર, સક્કરબાઈ અને રોશનશા વિશેના કથાત્મક દુહાઓ પણ છે. ‘જેઠો કહે કીડીની કતાર, ગોખ માથે વરે, એમ આવે રોગી અપાર, દ્વારે તારે દાતાર.’ દાતાર સાથે જ નગારચી પીર અને માઈ મિશરાની સીદી કથાઓ આપણા સાહિત્યમાં સાવ જુદી ભાત પાડનારી છે.

ગિરનાર સાથે અમવર્ગ વિશેષ ભાવે જોડાયેલો છે, આમવર્ગનો કથારસ ‘ચમત્કાર’ના પરિબળ ઉપર આધારિત હોય છે. આમ તો મધ્યકાલનું આ એક મુખ્ય ઘટક તત્વ છે. ગિરનારમાં તો ચમત્કાર પાણીના ઝરણાં જેવો સહજ ફૂટી નીકળતો કથારસ છે. અહીં એક પણ સાધુની જટા કે સાંઈની દાઢી, ચમત્કારના વાળ વિનાની નથી. દેવી રૂપે સ્ત્રીકથા છે તેટલી જ ડાકિની–સાકિની રૂપે છે, જૈનકથાઓએ એને કદાચ તિરસ્કારનું સ્વરૂપ આપ્યું છે. કથાસાહિત્યનો આ આખો ‘કૅમિકલ લોચો’ ગિરનારની ખોપરીમાં બરાબર બેસી ગયેલો છે. ભારતનો ક્યો આચાર્ય અને ક્યો સંત ગિરનારની મુલાકાતે નથી આવ્યો ? ગોરખ, કબીર, રામાપીર, જેસલતોરલ, રવિભાણ અને ત્રિકમભીમના ઓટલાઓ અહીં છે તો નાથસાધુઓનો ઘેઘુર વેલાવડ પણ એની અનેકાનેક વડવાઈઓ રોપતો આજે પણ જીવંત છે. અહીં શ્રી મહાપ્રભુજીની બેઠક છે તો જતિ સતીના સવરામંડપ પણ છે, અહીં ઘોરી-અઘોરી સાધુઓના ચમલ તણખાથી રાત રંગીન બને છે તો નરસિંહના પ્રભાતિયાથી સૂરજનો ઉદય થાય છે. કવિશ્રી ન્હાનાલાલે આવા ખોખડધજ ગિરનારને વારેવારે છાતીએ પાલવ સંકોરતી મુગ્ધા જેવો રહસ્યમય ગણાવેલો છે. આપણે ત્રિકમસાહેબની એક પંક્તિને ફેરવીને આમ કહીએ:

અઢારેય ભારતી તારી કથાયું ઝૂલે રે,

ફોર્યું દિયે છે ફૂલવાડી,

એવો ગરવો દાતાર,

ગિરનાર ! ગિરનાર !